Wystarczy przesunąć guzik?...

Prawa mody

Znaczenie praw własności intelektualnej (IP - intellectual property) w branży odzieżowo-tekstylnej - zarówno dla mikro, małych i średnich przedsiębiorstw, jak i dla indywidualnych projektantów ubioru, jest nieocenione. Istnieje cała gama środków prawnych, które mają na celu skuteczną ochronę twórców przed bezprawnym wykorzystywaniem ich pracy, przed plagiatem i piractwem. Rozwiązania te mogą mieć zarówno charakter wewnętrzny - krajowy, jak i unijny czy międzynarodowy. Skoro zatem posiadamy narzędzia (w postaci przepisów), możemy egzekwować swoje prawa (system sądowniczy), dlaczego tak wielkim problemem okazuje się ochrona twórczości w branży mody i dlaczego owoce czyjejś kreatywności są wciąż bezdusznie wykorzystywane?
Niestety, obecnej sytuacji winna jest często niewiedza samych projektantów/przedsiębiorców. Z jednej strony wydaje się, że ich niedoinformowanie wynika z braku zainteresowania - przepisy prawne, komentarze, poradniki są ogólnie dostępne, zaś w przypadku poważniejszych wątpliwości można skorzystać z porady specjalisty. Z drugiej strony, można mieć pewne pretensje do państwa, które wciąż zbyt mały nacisk kładzie na rozwój świadomości przedsiębiorców w zakresie praw własności intelektualnej, nie prowadzi dostatecznie szeroko zakrojonych kampanii informacyjnych dotyczących nie tyle samego prawodawstwa, lecz - korzyści płynących z korzystania z dostępnych rozwiązań. W efekcie, wśród projektantów i przedsiębiorców krążą stereotypowe wyobrażenia co do wymogów dla objęcia ochroną, samej sensowności ubiegania się o nią, kosztów... Z uwagi na obszerność tematu, niniejszy artykuł traktować należy jako pewne wprowadzenie do problemu, prezentację najważniejszych informacji i próbę nakierowania zainteresowanych twórców na źródła bardziej szczegółowych danych i zaleceń. Materiał postanowiłam podzielić między dwa numery "Moda.com.pl" - na początek: spora dawka informacji teoretycznych i kilka przykładów ich znaczenia w praktyce.

Dlaczego chronić?
Charakter branży tekstylnej i odzieżowej, a dokładnie - fakt, iż o sukcesie na rynku mody decyduje pomysłowość, kreatywność, jakość i estetyka towarów, sprawia, iż rola własności intelektualnej jest szczególnie istotna, gdyż przeciwdziałanie kopiowaniu i podrabianiu przez konkurentów bezpośrednio wpływa na wyniki sprzedaży, koszty reklamy, proces kreowania nowych produktów. Narzędzia prawne, które są dla tej branży najodpowiedniejsze, to prawa z wzorów przemysłowych oraz znaków towarowych. Obydwa wspomniane środki prawne występują w kilku wariantach, co poszerza zakres dostępnej ochrony. Twórcy mogą także korzystać z odformalizowanych postaci ochrony, niewymagających rejestracji, a także z ochrony wynikającej z prawa autorskiego.

Akty prawne, definicje, procedury, koszty - prawne meandry ochrony
W prawie polskim kwestie związane z ochroną prawną wzorów przemysłowych regulują przede wszystkim dwa akty prawne: ustawa z dnia 30 czerwca 2000r. - Prawo własności przemysłowej (Dz.U. z 2003r. Nr 119, poz. 1117 z późniejszymi zmianami) oraz rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 2002r. w sprawie dokonywania i rozpatrywania zgłoszeń wzorów przemysłowych (Dz.U. Nr 40, poz. 358 oraz z 2005r. Nr 106, poz. 893).

Zacząć należy od określenia, czym jest wzór przemysłowy - jego ustawowa definicja brzmi: „Wzorem przemysłowym jest nowa i posiadająca indywidualny charakter postać wytworu lub jego części, nadana mu w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę lub materiał wytworu oraz przez jego ornamentację". Kluczowe dla możliwości objęcia wzoru przemysłowego ochroną są zatem dwie jego cechy, a mianowicie - nowość i indywidualny charakter. Również one zostały sprecyzowane w ustawie. W skrócie można powiedzieć, iż wzór uważa się za nowy, jeśli żaden identyczny lub podobny wzór nie był wcześniej publicznie udostępniony (np. zarejestrowany w urzędzie patentowym, stosowany przez innego przedsiębiorcę, zaprezentowany w katalogu reklamowym itp). Nie należy jednak przerażać się restrykcyjnością tego określenia, gdyż - przy spełnieniu określonych warunków i zachowaniu podanego okresu (po szczegóły odsyłam do art. 103 ustawy) - wzór udostępniony publicznie, np. na targach, przed zgłoszeniem do rejestracji wciąż będzie można zarejestrować. Co ważne, wzór różniący się od innych, znanych uprzednio wzorów jedynie nieistotnymi detalami uznaje się za identyczny. Wzór posiada indywidualny charakter, jeżeli ogólne wrażenie, jakie wywołuje na zorientowanym użytkowniku, różni się znacznie od ogólnego wrażenia wywołanego na nim przez wzór wcześniej udostępniony. Przy ocenie indywidualnego charakteru wzoru uwzględniać należy rodzaj produktu, w którym zastosowano wzór, branżę przemysłu, do którego należy oraz stopień swobody projektanta przy tworzeniu wzoru. Jako wzory przemysłowe mogą być chronione wzory trójwymiarowe, np. określony kształt kołnierza u koszuli lub jako wzory dwuwymiarowe, np. wzór tkaniny. Nie każdy przedsiębiorca czy projektant mody może być zainteresowany rejestrowaniem wzoru przemysłowego - z pewnością jednak powinien to zrobić, jeżeli dysponuje wzorami o długiej żywotności (np. wzorami tkanin do wystroju wnętrz czy też projektami ubrań o ponadczasowym wyglądzie). Dzięki tej procedurze, uprawniony nabywa wyłączne prawo do korzystania ze wzoru w sposób zarobkowy lub zawodowy na całym obszarze objętym rejestracją. Ponadto, może zakazać konkurentom wprowadzania do obrotu produktów, które wyglądają identycznie lub bardzo podobnie, powołując się na wyłączność płynącą z rejestracji. Twórca ma zatem możliwość skutecznego przeciwdziałania nie tyko kopiowaniu, ale także imitowaniu jego wzoru. W zależności od skali i zakresu działania przedsiębiorcy, istotna jest decyzja o wyborze terytorium, na jakim przysługiwać ma ochrona - dostępne są bowiem tryby rejestracji: krajowej, wspólnotowej i międzynarodowej, jednakże w tym miejscu nie będę szczegółowo opisywać poszczególnych trybów.
Aby rozwiać wątpliwości dotyczące opłat, podam te, które obowiązują przy rejestracji krajowej: za zgłoszenie wzoru przemysłowego w Urzędzie Patentowym RP - 300 zł, zaś za publikację 70 zł (publikacja jest konieczna, by osoby trzecie wiedziały o zarejestrowaniu wzoru i powstaniu wyłącznego prawa - bez wniesienia opłaty nie dojdzie do publikacji, a prawo wynikające z warunkowej decyzji Urzędu Patentowego upadnie, jak gdyby nigdy nie zostało przyznane). Opłata za pierwszy pięcioletni okres ochrony wzoru przemysłowego prawem z rejestracji wynosi 400 zł. Opłata za każdy następny okres jest wyższa i wynosi odpowiednio 1000, 2000, 3000 i 4000 zł. Okres ochrony wynosi maksymalnie 25 lat, podzielonych na okresy pięcioletnie, zaś przedłużanie tych okresów uzależnione jest od terminowego wnoszenia opłat. Prawo z rejestracji przysługuje twórcy (projektantowi), ale jeżeli wykonał on wzór w ramach realizacji obowiązków z umowy o pracę lub innej umowy, to uprawniony będzie pracodawca lub zamawiający (chyba, że umowa stanowi inaczej). Sporym ułatwieniem dla twórców jest fakt, iż jednym zgłoszeniem wzoru przemysłowego objąć można kilka jego odrębnych odmian - byleby posiadały wspólne cechy istotne.

Ludzie, wzory... kłopoty - czyli jak to się ma w praktyce
Ciężko przebrnąć przez taki natłok informacji? Proszę Państwa, to była tylko teoria, do tego - podana w ogromnym skrócie. Jak zatem wygląda praktyka? W rzeczywistości, projektanci ubioru oraz mikro, mali i średni przedsiębiorcy niezwykle rzadko rejestrują projekty ubrań jako wzory przemysłowe. Specjalistka z Urzędu Patentowego, z którą rozmawiałam na temat rozwiązań prawnych dostępnych i adekwatnych dla twórców z branży mody stwierdziła, iż bardzo trudno jest chronić projekty ubrań, zarejestrowane wzory przemysłowe słabo się do tego nadają... Poleciła natomiast inne rozwiązania prawne (o których poniżej). Potwierdzają się zatem częściowo opinie panujące w środowisku projektantów - mówią oni np.: „wystarczy, że ktoś weźmie mój projekt bluzki - nawet zarejestrowany jako wzór przemysłowy - przesunie guzik ze środka na bok i wg prawa polskiego stanowi to już inny, autorski projekt, a jego wykorzystywanie nie narusza moich praw". Takie wypowiedzi są jednak zazwyczaj dużym uproszczeniem i - nierzadko - zniekształcają faktyczny stan rzeczy. Przede wszystkim, jest ogromnym wyzwaniem, przy obecnym stanie mody, spełnić kryterium indywidualności. Jak mantrę powtarza się (co zabrzmiało również z ust mojej rozmówczyni), że w modzie wszystko już było i jeżeli występuje niewielki margines swobody twórcy jest (np. przy projektowaniu spodni jeansowych), to różnice, których wymaga się dla jego projektu do przyznania mu cechy indywidualności, muszą być znaczące (np. w kształcie czy ornamentacji kieszeni). Projektant tkanin dysponuje dużo większym zakresem swobody - już nieznaczne różnice, jakie wprowadzi we wzorze, zostaną zauważone przez tzw. zorientowanego użytkownika i będą wystarczające do stwierdzenia, iż wzór posiada indywidualny charakter. Z drugiej strony, poinformowano mnie, iż Urząd bada wnioski o rejestrację wyłącznie pod względem formalnym, prawnym; pilnuje wnoszenia opłat, nie przeprowadza zaś badania merytorycznego. Oznacza to, iż rzeczywistą decyzję o tym, czy naruszono nasze wyłączne prawo z rejestracji projektu jako wzoru przemysłowego podejmie prawdopodobnie sąd, który oceni, czy jego zdaniem wykorzystywany przez inną osobę wzór jest identyczny lub bardzo podobny do naszego czy też posiada istotne cechy, które go odróżniają. Ponadto, wykorzystanie nawet zarejestrowanego wzoru na użytek prywatny, niekomercyjny i niezwiązany z działalnością gospodarczą, nie stanowi naruszenia prawa przysługującego projektantowi czy przedsiębiorcy (uprawnionemu). Jeżeli zatem uszyję dla siebie sukienkę identyczną jak suknia projektu designera X, lecz nie będę na tym zarabiać itd., to takie działanie jest całkowicie legalne. ..
W drugiej części artykułu opiszę ochronę za pomocą niezarejestrowanych znaków wspólnotowych, prawa autorskiego oraz znaku towarowego, na którą wiele firm i wielu projektantów decyduje się obok lub - często - zamiast ochrony za pomocą wzorów przemysłowych, a także problemy praktyczne pojawiające się w ostatnich latach - zarówno w skali globalnej, jak i krajowej.

Magdalena Koniarska
Foto: archiwum prywatne
1 września 2010, godz. 10:00